Folkekunst i Fosen

1750–1850 var den store blomstringstida for norsk folkekunst. Blomstringa skjedde altså i den perioden som bind 2 av Fosens historie skal dekke, ca 1700–1860.

Fargane kjem inn i husa

Blomstringa av folkekunsten var ein del av ei større utvikling av kultur og leveforhold. Det var i denne perioden fargane kom inn i husa. Fargane kom med vindauga og lyset. I dei gamle røykstuene var det lite av dekorasjonar. Måling av vegger, tak og inventar var ikkje vanleg. Dei nye bygningane som kom på 1600- og 1700-talet med peis, murpipe og loft, skapte eit nytt, røykfritt tilvære for folk. Ljoren i taket vart no erstatta av vindauge i veggene som gav meir lys. Dermed vart det vits i å bruke måling og dekorere møblar og andre gjenstandar. Dette er den bygningshistoriske bakgrunnen for den store blomstringa av folkekunsten. Treskjæring hadde ein drive med frå gammalt, no kom målinga og fargane inn i dekorasjonskunsten.


Fargane kom inn i husa. Her er restar etter autentiske fargar frå midten av 1800-talet i ei fiskarbondestue frå Gurvikdalen på Frøya, no på Frøya bygdemuseum. Dører og dørkarmar er måla i brunt, dørfylling i blått, takbjelker i blått (ultramarin), himling og stussbrett i kvitt, stussbretta med grønn list nedst, mjølkehyller i mørk grønt (oppe til venstre). Også veggene har vore måla, med kvit limmåling, som det berre er restar igjen av. Fiskarbonden i Gurvikdalen hadde ei lys, fargerik og vakker stue den tid målinga var ny. Kjøkenet i bakgrunnen vart det verken spandert panel eller måling på (vi ser litt av grua til høgre, lofttroppa til venstre).

Folkekunsten i Fosen

Dekorasjonskunsten stod ikkje like sterkt alle stader. Fosen utmerka seg ikkje med særleg rik folkekunst samanlikna med dei indre bygdene i Sør-Trøndelag. Men folkekunsten i Fosen er lite undersøkt. I Fosen historielag har det vore eit ønske å undersøke dette nærare. Det var bakgrunnen for turen. Ambisjonen var ikkje å få med «alt», men nok til å få eit bilete av folkekunsten i Fosen, i denne omgangen Fosenhalvøya. Sørfosen med Hitra og Frøya kjem i neste omgang.

Sju samlingar vart besøk, 100 gjenstandar fotografert

Samlingane som vart besøkt på turen, var Osen bygdatun på Vingsand, Roan bygdatun på Utro, Bjugn bygdatun på Mølnargården, Yrjar heimbygdslags samling på Austrått, Uthaugsgården på Ørlandet, museet Kystens Arv på Stadsbygda og Audun Dybdahls samling på Litlenget i Skaudalen i Rissa. Alle stader vart det sett pris på at vi kom. Alle var interesserte i at skjulte skattar i samlingane vart trekte fram, og at vi kan få meir kunnskap om gjenstandskulturen og folkekunsten i Fosen.

På turen vart det teke bilete av ca 100 gjenstandar som viser ulike typer folkekunst. I ettertid er det henta inn meir informasjon om gjenstandane.

Materialet skal analyserast

Ola Grefstad skal no analysere materialet og prøve å trekke noen konklusjonar, m.a. prøve å finne ut kva som er laga i Fosen og kva som har komme andre stader ifrå, om det er noen lokale «hender» som går igjen i materialet, om omreisande kunstnarar har verka her og kvar desse i tilfelle kom frå. Var det slik som konservator Elling Alsvik har antyda, at Fosen var en kulturprovins av Orkdalsregionen?

Gamle skjønnheiter fram i dagen

Sjøl om Fosen ikkje kan reknast blant dei store folkekunstområda, så vart det funne mykje fint handverk på turen, og det er ei glede å kunne vise fram noen av dei gamle skjønnheitene.

Det må understrekast at gjenstandane er gamle, falma og til dels skada. Vi må prøve å sjå dei gamle skjønnheitene for oss i sin ungdommelege glans, og prøve å sjå bort ifrå dei merka som tidens tann har sett på dei.

Foto: Johan G Foss.

 


Detalj frå ei sengeside på Vingsandgården, med ein velforma navneinskripsjon, «Nekoline A.d. Wingsand». Eigaren var Nikoline Abrahamsdatter Vingsand (1819–1873). Sjå nøye på inskripsjonen. Den som har måla dette, har hatt kontroll over penselen!

 


Lite skrin med karveskurd frå Johan Eian-stua på Utro. Karveskurd, med mykje bruk av passar, var ein vanleg dekorasjonsteknikk i folkekunsten. På dette skrinet er det også skåre inn hjarter, noko som kan tyde på at skrinet er laga som kjærleiksgåve (festargåve). Under lokket er forbokstavane A A D vakkert innskore (og årstalet 1888 påskrive, truleg seinare). Skrinet har seinare også vorte måla med ein farge som ikkje er den opprinnelege.

 


Navneskilt frå ein båt i Bjugn Bygdatuns samling. Skiltet har stått på ei seglskøyte som tilhørte Hans Tårnes frå Åfjorden. Eit navneskilt var gjerne svært forseggjort. Det skulle pryde båten, ikkje skjemme han!

 


Mangletre i Bjugn Bygdatun. Mangletre vart brukt til å rulle (glatte) dukar, laken o.l. med. Dei vart ofte brukt som festargåve (forlovelsesgåve), og var gjerne vakkert utforma. På dette mangletreet les vi årstalet 1844 og namnet AneMartha. Skjeraren har heva t’en i namnet og forma han som eit kors, sikkert ein sterkt meiningsberande detalj. Kanskje Ana Martha var haugianar?

 


Sveipa korg med fin rosemåling frå 1868 i Yrjar heimbygdslags samling. Slike korger vart brukt til flatbrød og som beiningskorger – til å bera selskapsmat i – og var ein av gjenstandstypane som gjerne vart rosemåla.

 


Namnkavl på Uthaugsgården på Ørlandet, brukt som eigarmerke på sildegarn. Denne kavlen tilhørte Kasper Ophaug og vart laga i 1874. Dette er eminent treskjæring! Den som skar dette, hadde kontroll på kniven!

 


Vevspjelk (vevtempel, vevspenne) i museet Kystens Arv, visstnok frå Hansvollen på Stadsbygda. Slike vart brukt til å spenne ut veven medan dei vov, slik at jarane på begge sider vart jamne. Dette var ei vanleg forlovelsesgåve og var ofte svært forseggjort. Initialane til jenta kunne vera skåre inn, slik som her – K O D H.

 


Smørfisk frå Djupdalen i Rissa, visstnok laga av Hågen Dybdahl (1839-1930), no hos Audun Dybdahl på Litlenget. Den består av to former som kan fyllast med smør og leggast saman, og dermed forme smøret som en fisk.

 

Gamle, lekre ting fins det mange av rundt omkring i heimane. Fosen historielag oppfordrar dei som har noen, om ta bilde av dei og sende bilde og opplysningar om gjenstandane til
Fosen historielag, Naustveien 179, 7100 Rissa,
eller til post@fosen-historielag.no.

Det same gjeld gamle bygningar, frå før 1860. Send foto og opplysningar til Fosen historielag.